Diety wegetariańskie i ich związek ze stanem psychicznym

Psychodietetyka ODC. 4/4

W jaki sposób dieta wegetariańska wpływa na ogólny stan emocjonalny człowieka? Analiza najnowszych wyników badań naukowych

 

Wegetarianizm staje coraz popularniejszym trendem żywieniowym oraz stylem życia, który zatacza szerokie kręgi i jest ceniony w różnych grupach wiekowych.

 

W analizach dotyczących rozpowszechnienia diety wegetariańskiej wskazuje się, że wciąż największy odsetek wegetarian znajduje się w Indiach (40%), co przeważnie związane jest z kwestiami religijnymi oraz socjoekonomicznymi. Spośród państw europejskich najwięcej osób deklaruje unikanie mięsa w Niemczech (9%), we Włoszech (7%) oraz w Szwajcarii (5%). W pozostałych krajach stosowanie diet wegetariańskich deklaruje około 0,3–4% [1]. 

Liczba wegetarian w Polsce systematycznie się zwiększa. O ile raport CBOS z 2014 r. wskazywał, że odsetek ten wynosił około 1%, tak aktualne analizy komercyjne ujawniają, że liczba osób stosujących dietę wegetariańską przekroczyła 1 mln, co stanowi około 3% społeczeństwa, a niektóre źródła podają, że w grupie młodych osób (25–34 lata) na diecie wegetariańskiej lub wegańskiej może być nawet co 10 osoba [2, 3].
Popularność wegetariańskiego stylu jedzenia rośnie również wśród dzieci i młodzieży. Wyniki niemieckiego badania EsKiMo II wskazują, że 3,3% dzieci i młodzieży przestrzega diety wegetariańskiej: 1,4% dzieci w wieku 6–11 lat oraz 5,0% dzieci w wieku 12–17 lat [4].

ODMIANY WEGETARIANIZMU

Wegetarianizm ma wiele różnych odmian, które są zależne od pola akceptowanych produktów spożywczych przez wegetarian. W zależności od tego, czy dopuszcza się w spożyciu jaja, mleko i jego przetwory lub ryby można go podzielić na różne rodzaje przedstawione w tabeli 1.
Wśród różnych odmian weganizmu pojawiają się także bardzo restrykcyjne i dyskusyjne z punktu widzenia dietetycznego formy stosowanego stylu żywienia, jak np. frutarianizm (pozwalający na spożywanie wyłącznie owoców), witarianizm (polegający na spożywaniu wyłącznie surowych warzyw i owoców), liquidarianizm (dopuszczający surowe jedzenie jedynie w formie płynu) oraz sprautarianizm (pozwalający na spożywanie wyłącznie kiełków i nasion) [1].

Natomiast coraz bardziej popularnym w ostatniej dekadzie stylem odżywiania posiadającym cechy wegetarianizmu, ale pozostającym w liberalnym stosunku do spożywania mięsa, jest fleksitarianizm, który obok Diety DASH i diety śródziemnomorskiej jest uważany za jeden z preferowanych stylów żywienia z uwagi na działanie prozdrowotne. Jest on definiowany jako styl jedzenia odnoszący się do osób, które przestrzegają zasad diety wegetariańskiej w przeważającej większości, ale nie ściśle i restrykcyjnie, od czasu do czasu jedząc mięso lub ryby. Fleksitarianizm bywa wymiennie używany ze wspomnianym wcześniej semiwegetarianizmem [6].

KORZYŚCI METABOLICZNE PŁYNĄCE Z DIETY WEGETARIAŃSKIEJ

Znane są powszechnie korzystne związki diet wegetariańskich z poprawą stanu zdrowia fizycznego, osiąganiem lepszych efektów metabolicznych i prewencją wobec różnych chorób. Wegetarianie i weganie są narażeni na mniejsze ryzyko wystąpienia m.in. choroby niedokrwiennej serca, cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego i niektórych rodzajów raka [7, 8]. Dieta wegetariańska koreluje z niższą częstością występowania nadwagi i otyłości w porównaniu ze standardową dietą uwzględniającą mięso. Stwierdzono również, że wegetarianie mają mniejsze ryzyko zachorowania na cukrzycę, chorobę uchyłkową jelit i zaćmę [9]. Stanowisko Akademii Żywienia i Dietetyki podkreśla, że odpowiednio zaplanowane i zbilansowane diety wegetariańskie, w tym wegańskie, są zdrowe i odpowiednie pod względem odżywczym, wiążą się z korzyściami zdrowotnymi w zapobieganiu i leczeniu niektórych chorób, zużywają mniej zasobów naturalnych oraz wiążą się ze znacznie mniejszymi szkodami dla środowiska [7, 8]. O ile korzyści metaboliczne ze stosowania diet bezmięsnych są znane już od dawna, tak związek wegetarianizmu i weganizmu ze stanem psychicznym stanowi dość nowy obszar badań, wymagający ciągłej eksploracji.

DIETY WEGETARIAŃSKIE I ICH ZWIĄZEK Z OGÓLNYM STANEM EMOCJONALNYM

Liczba badań w obszarze emocji i szeroko pojętego stanu psychicznego oraz związków z wegetarianizmem sukcesywnie się zwiększa. W myśleniu intuicyjnym pojawia się hipoteza, że skoro diety bezmięsne wiążą się z szerokim wachlarzem korzyści metabolicznych, to w obszarze psyche efekty powinny być równie pozytywne. Jednak wyniki badań wcale nie są takie oczywiste, a rezultaty prowadzonych analiz wciąż są niejednoznaczne.

Z jednej strony zauważa się podobne rezultaty, jak w przypadku konsekwencji metabolicznych. W badaniu Beezhold i wsp. prowadzonym z udziałem wegan, gdzie większość osób badanych stanowiły kobiety (78%), zauważono zmniejszenie nasilenia stresu oraz lęku w grupie stosującej dietę wegańską. Wyniki te jednak były związane z płcią. Zaobserwowano, że niższy poziom lęku u badanych osób stosujących dietę wegańską występował w grupie mężczyzn i wiązał się również z dziennym spożyciem owoców i warzyw. Natomiast w grupie weganek odnotowano niższe natężenie stresu, które korelowało także z niższym dziennym spożyciem słodyczy [10]. Z kolei w badaniu Velten i wsp. zauważono już odwrotne zależności i odnotowano, że osoby deklarujące stosowanie diety wegetariańskiej wykazywały gorsze wyniki na skali oceniającej ogólny dobrostan psychiczny oraz wyższe wyniki na skali problemów psychicznych, w której zawierały takie zmienne, jak objawy depresyjne, natężenie stresu oraz przeżywanie lęku. Nie mniej jednak autorzy zwracają uwagę, że nie tyle sama dieta może być przyczyną trudności psychologicznych, ale wegetarianizm może być bardziej jednym ze sposobów radzenia sobie z trudnymi emocjami, a trudności psychologiczne poprzedzały zmianę stylu jedzenia [11].

Tabela 1. Odmiany wegetarianizmu

Odmiana 

Charakterystyka

Laktowegetarianizm

Wyklucza się mięso i ryby, dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych oraz mleka i jego przetworów

Owowegetarianizm

Wyklucza się mięso i ryby, dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych oraz jaj

Laktoowowegetarianizm

Wyklucza się mięso i ryby, dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych oraz jaj, mleka i jego produktów 

Laktoowopescowegetarianizm

Wyklucza się mięso, dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych, jaj, mleka i jego przetworów oraz ryb

Semiwegetarianizm 

Dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych, jaj, mleka i jego przetworów, ryb oraz drobiu

Weganizm 

Dopuszcza się spożywanie wyłącznie produktów pochodzenia roślinnego

Źródło: Opracowanie własne na podstawie [4,5]

Powyższe wyniki próbuje łączyć Lavallee wraz z zespołem, który zaobserwował, że związki wegetarianizmu ze zmianami stanu emocjonalnego mogą być uwarunkowane kulturowo. W badaniu tym odnotowano, że dieta wegetariańska nie miała związku ze zmianami stanu psychicznego w obserwowanych grupach ze Stanów Zjednoczonych, Rosji oraz Niemiec, ale zauważono podwyższony poziom lęku i depresji w grupie pochodzącej z Chin. Autorzy zwracają uwagę, że niezwykle ważne jest uwzględnienie w podobnych badaniach dokładnego składu dietetycznego diet wegetariańskich, przekonań kulturowych osób badanych oraz warunków ekonomicznych [12]. Z kolei w badaniach prowadzonych na populacji polskiej nie wykazano istotnych różnic w rozkładzie ocenianych parametrów stanu emocjonalnego i stwierdzono jedynie, że weganie rzadziej deklarowali stany przygnębienia i rozdrażnienia niż pozostałe grupy [13].

WEGETARIANIZM I JEGO ZWIĄZEK Z OBJAWAMI DEPRESYJNYMI

W badaniu Hibbeln i wsp. (2018) celem było sprawdzenie, czy wegetarianizm jest związany z objawami depresji u mężczyzn. W badaniu brało udział 9968 mężczyzn będących partnerami kobiet w ciąży. Zauważono, że badani deklarujący wegetariański styl żywienia otrzymywali średnio wyższe wyniki na zastosowanej skali depresji niż osoby z grupy kontrolnej. Odnotowano również więcej wyników granicznych dla depresji w wykorzystywanej skali w grupie wegetarian. Wyniki te utrzymywały się nawet po uwzględnieniu potencjalnych czynników zakłócających o charakterze socjodemograficznym, jak np. wiek, stan cywilny, stan zatrudnienia, staż mieszkaniowy, liczba dzieci w gospodarstwie domowym, konsumpcja papierosów i alkoholu itp. [14].

W prowadzonym badaniu kohortowym w latach 2012–2018, uwzględniającym ponad 90 tys. osób, wykazano, że objawy depresyjne były związane z pescowegetarianizmem i laktoowowegetarianizmem i pozostawały znaczące nawet po uwzględnieniu potencjalnych czynników zakłócających lub wykluczeniu uczestników z chorobami przewlekłymi. W grupie osób jedzących mięso i w grupie wegan nie wykazano istotnych korelacji, jednocześnie warto podkreślić, że grupa wegan była bardzo nieliczną grupą (n = 81) w porównaniu do ogólnej liczby wszystkich badanych (n = 90 380). Jak podkreślają autorzy, objawy depresyjne były związane bardziej z samym zjawiskiem wykluczania jakiejkolwiek grupy żywności, co sugeruje, że diety wegetariańskie mogą stanowić tylko konkretny przypadek szerszego zjawiska związanego z restrykcjami dietetycznymi. W badaniu zauważono, że również diety wykluczające warzywa były w sposób podobny powiązane z depresją, jak diety bezmięsne [15]. Stąd też można wysunąć hipotezę, że prawdopodobny związek objawów depresyjnych z dietami bezmięsnymi może być zależny od stopnia zróżnicowania diety, liczby wykluczanych z niej produktów i natężenia restrykcji żywieniowych.

NIEDOBÓR WITAMINY B12 A STAN PSYCHICZNY

Hipotezy wyjaśniające występowanie objawów depresyjnych lub innych zaburzeń nastroju w grupach wegetarian i/lub wegan najczęściej są lokowane w niedoborach witaminy B12, niedostatecznej podaży kwasów omega-3 oraz w zbyt dużej podaży kwasów omega-6 w niezbilansowanych dietach bezmięsnych. W analizie Mądry i wsp. zaobserwowano istotne zmniejszenie stężenia witaminy B12 w surowicy krwi po 60 miesiącach stosowania diety wegańskiej przez osoby badane [16]. Z uwagi na to, że witamina B12 znajduje się jedynie w produktach pochodzenia zwierzęcego, osoby stosujące dietę wegańską powinny ją suplementować lub spożywać produkty roślinne fortyfikowane tą witaminą. W literaturze wyraźnie wskazuje się na częstsze niedobory tej witaminy u pacjentów z rozpoznaniem depresji endogennej w porównaniu z populacją ogólną, jak również zauważa się gorszą odpowiedź na stosowane leczenie farmakologiczne depresji. Prawdopodobną przyczynę upatruje się w zaburzeniach syntezy monoamin, tj. serotoniny, noradrenaliny czy dopaminy. Warto również podkreślić, że niedobory witaminy B12 mogą prowadzić do podwyższonego stężenia homocysteiny, której nadmiar również może przyczyniać się do rozwoju depresji (szczególnie u kobiet) [17].

PSYCHOLOGICZNE MOTYWY WEGETARIANIZMU I CECHY OSOBOWOŚCI

Diety i produkty wegetariańskie przyciągają uwagę społeczeństwa z różnych powodów: zdrowotnych, ekologicznych, etycznych, moralnych czy też religijnych. Podobne motywy do stosowania diet roślinnych obserwuje się również w okresie dzieciństwa i dojrzewania. Warto podkreślić, że wiele dzieci i nastolatków modeluje zachowania swoich opiekunów lub wręcz przeciwnie, próbując podkreślić własną autonomię – przechodzi na dietę wegetariańską [4, 18]. W kulturach zachodnich wciąż zwraca się uwagę na różnice płciowe w podejściu do rezygnacji z mięsa. Zauważa się, że kobiety wyrażają bardziej przychylne nastawienie do zwierząt, podczas gdy wśród mężczyzn wciąż jeszcze dominuje gloryfikacja mięsa i jego przetworów, aczkolwiek te różnice wyrównują się z biegiem lat i są już coraz mniej widoczne [18].

W badaniu Janssen i wsp. wyodrębniono trzy główne motywy do przejścia na weganizm: stosunek do zwierząt (90% deklaracji), chęć poprawy samopoczucia (69% deklaracji) i względy ekologiczne (47% deklaracji) [19].

Można w tym miejscu wysunąć hipotezę, że wcześniej cytowane zmiany w stanie psychicznym wegan lub wegetarian mogą być także związane z większą koncentracją na prawach zwierząt, które wciąż nie zawsze są respektowane, jak również większym poziomem świadomości w zakresie aktualnego stanu środowiska i istniejących zagrożeń. Ponadto, uruchamianie empatii wobec zwierząt i wzmacnianie refleksyjności poprzez codzienne bardziej świadome wybory mogą również ułatwiać kontakt z emocjami, co może mieć odzwierciedlenie w testach oceniających stan psychiczny. Zidentyfikowanie motywów związanych z rozpoczęciem diety wegetariańskiej zdaje się być niezwykle istotnym, a nawet zasadniczym czynnikiem w prowadzeniu dalszych analiz dotyczących związku danego stylu odżywiania ze stanem psychicznym danej grupy.

W analizie cech osobowości (zgodnie z modelem Wielkiej Piątki), korelujących z wyborami żywieniowymi, Keller (2016) sugeruje, że altruizm i sympatia, które są charakterystyczne dla osób ugodowych, mogą prowadzić do unikania spożywania produktów pochodzenia zwierzęcego [20]. Z kolei w analizie Forestell i Nezleka (2018) odnotowano, że osoby jedzące wszystkie grupy produktów wykazywały się istotnie niższym poziomem neurotyczności niż wegetarianie i semiwegetarianie, co może być czynnikiem wyjaśniającym poprzednie wyniki badań związane z częściej występującymi objawami depresji, które także zostały potwierdzone w tych samych badaniach [21].

ZWIĄZEK WEGETARIANIZMU Z WYSTĘPOWANIEM ZABURZEŃ JEDZENIA

Jak już wspomniano powyżej, w pewnych przypadkach wegetarianizm może być narzędziem do radzenia sobie z różnymi trudnościami o charakterze psychologicznym, które pojawiły się jeszcze przed decyzją o zmianie stylu życia. Od kilku lat w licznych pracach wyraźnie podkreślany jest dodatni związek wegetarianizmu ze zwiększoną częstotliwością występowania zaburzeń jedzenia. Potrawy wegańskie lub wegetariańskie należą do posiłków o zmniejszonej zawartości tłuszczów i zwiększonej zawartości błonnika pokarmowego oraz nierzadko mają również zmniejszoną wartość energetyczną, dlatego też wskazuje się na pozytywny związek diety wegetariańskiej z niższą masą ciała [9]. O ile dla osób z problemem nadmiarowej masy ciała taki rodzaj diety może być efektywnym sposobem rozwiązania ich trudności, tak dla osób z niedowagą i towarzyszącymi zaburzeniami odżywiania jest atrakcyjnym rozwiązaniem sprzyjającym utrzymaniu niskiej masy ciała i podtrzymywaniu zaburzeń.

W badaniu prowadzonym przez Bardone-Cone oraz zespół analizowano młode osoby stosujące dietę wegetariańską, które zostały podzielone na dwie grupy: osoby, które w swojej historii nigdy nie miały zaburzeń odżywiania, i osoby z aktywnymi zaburzeniami jedzenia lub występującymi w przeszłości. O ile w pierwszej grupie nie odnotowano motywów związanych z chęcią utraty masy ciała, tak w grupie drugiej ponad połowa badanych zadeklarowała, że był to główny powód przejścia na wegetarianizm [22]. Wielu badaczy potwierdza, że wegetarianizm lub bardziej restrykcyjna jego forma, jaką jest weganizm, nierzadko poprzedzają wystąpienie anoreksji lub innych zaburzeń jedzenia [23, 24]. W ostatnich latach podkreśla się również związek występowania ortoreksji ze stosowaniem diet bezmięsnych, które mogą stanowić czynnik ryzyka dla rozwoju zachowań ortorektycznych [26]. Barthels i wsp. potwierdzają, że tendencje ortorektyczne są zdecydowanie wyraźniejsze u osób stosujących styl żywienia oparty na weganizmie lub wegetarianizmie [25].

Wyniki tych badań mogą poniekąd stanowić czynnik wyjaśniający dla korelacji pomiędzy objawami depresyjnymi lub natężeniem lęku a stosowaniem diety wegetariańskiej z uwagi na to, że w niektórych przypadkach wegetarianizm mógł być wtórny wobec trudności psychologicznych i stanowił jedynie narzędzie do zwiększenia kontroli nad procesem jedzenia i utrzymaniem lub redukcją masy ciała.

PODSUMOWANIE

Wyniki badań dotyczące związku wegetarianizmu ze stanem psychicznym nie są jednoznaczne i wymagają dalszych analiz. Trudno jest mówić o bezpośrednim oddziaływaniu na stan psychiczny diety wykluczającej mięso lub produkty pochodzenia zwierzęcego. Bardziej są to konsekwencje wynikające z konstelacji wielu czynników o różnym pochodzeniu. W dalszych analizach dotyczących wegetarianizmu i jego związku ze stanem psychicznym należałoby uwzględnić również inne czynniki poszerzające kontekst badanego zjawiska, m.in. motywację osób badanych do zmiany stylu żywienia (życia), wcześniejsze trudności emocjonalne, predyspozycje osobowościowe czy dokładniejszy skład diety i ewentualne niedobory pokarmowe.

 

 

BIBLIOGRAFIA:

  1. Pyrzyńska E., Dieta wegetariańska w świetle zasad prawidłowego odżywiania – postawy i zachowania wegetarian w Polsce.
  2. Komunikat z badań CBOS. Zachowania żywieniowe Polaków. Nr 115/2014, ISSN 2353‒5822, www.cbos.pl.
  3. Stowarzyszenie Otwarte Klatki. Co dziesiąta młoda osoba w Polsce na diecie wegetariańskiej, www.otwarteklatki.pl, data wejścia: 9.02.2017.
  4. Patelakis E., Lage Barbosa C., Haftenberger M. et al.Prevalence of vegetarian diet among children and adolescents in Germany. Results from EsKiMo II. Ernahrungs Umschau 2019; 66 (5): 85–91.
  5. Gawęcki J., Roszkowski W. (red.). Żywienie człowieka a zdrowie publiczne, Warszawa 2009, wyd. PWN.
  6. Derbyshire EJ. Flexitarian Diets and Health: A Review of the Evidence-Based Literature. Front Nutr. 2017; 3: 55. doi: 10.3389/fnut.2016.00055.
  7. Melina V., Craig W., Levin S., et al. Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian Diets. J Acad Nutr Diet. 2016;116 (12): 1970‒1980.
  8. Medawar E., Huhn S., Villringer A., Veronica Witte A. The effects of plant-based diets on the body and the brain: a systematic review. Transl Psychiatry. 2019;9 (1): 226. Published 2019 Sep 12. doi: 10.1038/s41398‒019‒0552‒0.
  9. Appleby P., Key T. The long-term health of vegetarians and vegans. Proceedings of the Nutrition Society, 2016; 75 (3), 287‒293. doi: 10.1017/S0029665115004334.
  10. Beezhold B., Radnitz C., Rinne A., DiMatteo J. Vegans report less stress and anxiety than omnivores. Nutr. Neurosci. 2015; 18:289–296.
  11. Velten, J., Bieda A., Scholten S., et al. Lifestyle choices and mental health: A longitudinal survey with German and Chinese students. BMC Public Health. 2018; 18, 632.
  12. Lavallee K., Zhang X.C., Michalak J., et al. Vegetarian diet and mental health: Cross-sectional and longitudinal analyses in culturally diverse samples. J Affect Disord. 2019 Apr 1;248:147‒154. doi: 10.1016/j.jad.2019.01.035.
  13. Gacek M. Wybrane wskaźniki stylu życia i stanu zdrowia osób dorosłych o zróżnicowanym modelu żywienia. ROCZN. PZH 2010, 61, Nr 1, 65–69.
  14. Hibbeln J.R., Northstone K., Evans J., et al. Vegetarian diets and depressive symptoms among men. J Affect Disord. 2018;1 (225): 13‒17. doi: 10.1016/j.jad.2017.07.051.
  15. Matta J., et al. Depressive symptoms and vegetarian diets: results from the constances cohort. Nutrients. 2018;10:1695. doi: 10.3390/nu10111695.
  16. Mądry E., Lisowska A., Grebowiec P., Walkowiak J.. The impact of vegan diet on B-12 status in healthy omnivores: fi ve-year prospective study. Acta Sci. Pol., Technol. Aliment. 2012; 11 (2), 209–213.
  17. Zabrocka J., Wojszel Z.B. Niedobór witaminy B12 w wieku podeszłym – przyczyny, następstwa, podejście terapeutyczne. Geriatria 2013; 7: 24–32.
  18. Sariyska R., Markett S., Lachmann B. et al. What Does Our Personality Say About Our Dietary Choices? Insights on the Associations Between Dietary Habits, Primary Emotional Systems and the Dark Triad of Personality. Front. Psychol. 2019; 10:2591. doi: 10.3389/fpsyg.2019.02591.
  19. Janssen M, Busch C, Rödiger M. Motives of consumers following a vegan diet and their attitudes towards animal agriculture. Appetite. 2016 Oct 1;105:643‒51. doi: 10.1016/j.appet.2016.06.039.
  20. Keller, C., and M. Siegrist. 2015. Does personality influence eating styles and food choices? Direct and indirect effects. Appetite 84:128–38.
  21. Forestell C.A., Nezlek J.B. Vegetarianism, depression, and the five factor model of personality, Ecol Food Nutr. 2018;57 (3): 246–259.
  22. Bardone-Cone AM, Fitzsimmons-Craft EE, Harney MB. The inter-relationships between vegetarianism and eating disorders among females.J Acad Nutr Diet. 2012; 112 (8): 1247‒52. doi: 10.1016/j.jand.2012.05.007.
  23. Janas-Kozik M, Zejda J, Stochel M. Ortoreksja nowe rozpoznanie. Psychiatria Polska 2012; 46 (3): 441–450.
  24. Herpetz-Dahlmann B., Zaburzenia odżywiania się u młodzieży: definicje, obraz kliniczny, epidemiologia i współchorobowość. Med. Prakt. Psychiatria 2010; 5 (16): 31–45.
  25. Barthels F., Meyer F., Pietrowsky R. Orthorexic and restrained eating behaviour in vegans, vegetarians, and individuals on a diet. Eat Weight Disord. 2018; 23:159–166.
  26. Brytek-Matera A. Vegetarian diet and orthorexia nervosa: a review of the literature. Eat Weight Disord. 2019 Nov 29. doi: 10.1007/s40519‒019‒00816‒3.

 

Pozostałe odcinki

Podobne materiały